Wat kunnen we geloven?

Geheime complotten en stiekeme genootschappen klinken altijd spannend. Maar ook een beetje als Kuifje en de orde van de Tempeliers. In De Telegraaf met name las je wel eens over ‘vrijmetselaars’. Het heeft lang geduurd voor ik begreep dat het niet om ‘vrije jongens in de bouw’ ging maar om een of ander ‘genootschap’, dat misschien wel of niet nog steeds bestond. De Bilderbergconferentie was ook zoiets onduidelijks. Een congres van zakenmensen en politici in een hotel? Maar was die vaagheid niet juist een teken aan de wand? Over de moord op Kennedy was van tijd tot tijd een suggestieve reportage op tv waarbij je aan het einde nog net zoveel wist als aan het begin.

Toch was er ook altijd het gerucht van ‘het militair-industrieel complex’; de wapenindustrie die invloed uitoefent op overheid en beleid. Een verstrengeling van machtspolitieke en economisch-commerciële belangen. Niet alleen opstandige sociologen waarschuwden hiervoor (C.W. Mills, 1959) maar ook de Amerikaanse president Eisenhouwer in zijn afscheidsrede in 1961. Dus geheel onzinnig leek het niet. Eisenhouwer was de held van de Tweede Wereldoorlog. Ook een periode die bol stond van de geheime allianties en operaties. In de naoorlogse jaren was er de spionage van de Koude Oorlog en begon Ian Fleming met het schrijven van de James Bond-serie. Het nieuws uit het buitenland werd beheerst door omverwerping van regimes of juist installatie van stromannen. Zat de CIA of KGB overal achter? Niet achter alles maar wel achter veel. Sindsdien hebben we 9/11 gehad. Een onwaarschijnlijke gebeurtenis waar ook onwaarschijnlijke verklaringen voor verschenen. Wellicht onder invloed van Russische desinformatie waar we al jarenlang over horen. Legers van trollen zitten ons te nudgen via Facebook. Corona voegde in Nederland alle tendenties samen tot fantastische verhalen van on-Nederlandse proporties. Er bleken meerdere dimensies en realiteiten te bestaan, met concurrerende versies van hoe het allemaal zit.

Ergens in de Nederlandse volksaard zit een radicale gelijkheidsdenker; ‘wie denk je wel niet dat je bent om mij te kunnen vertellen wat ik moet doen?!’ Bij Bestuurskunde leren we over de ‘gedecentraliseerde eenheidsstaat’. Den Haag bleek te centraal voor diverse buitenwijken, dorpen en gemeenschappen. De politiek maakte een inbreuk op de diepgevoelde autonomie van het vrije individu.

‘Het kan toch niet zo zijn dat de poppetjes in Den Haag gewoon kunnen bepalen of jij kunt sporten of niet, of je naar de kroeg kunt of niet, of je je zaak kunt openen of niet. Dat is toch niet normaal?!.’

Die poppetjes vertegenwoordigen De Staat. Je dacht dat men dat alleen in Frankrijk of Noord-Korea had, maar het is nu ook hier.

‘Ja maar de Staat? Daar hebben we hier niets mee te maken hoor. Wij doppen onze eigen boontjes wel en hoe precies dat maken we zelf wel uit.’

De socioloog Johan Goudsblom schreef een mooi boek over de langzame eenwording van Nederland als natiestaat, en de verhouding tussen individualisme en gemeenschapszin (Dutch Society, 1967). Het zijn bewegingen in een precaire balans.

Omgaan met chaos is lastig. Het is een zingevingsvraagstuk. Het leven was geordend en voorspelbaar, en nu niet meer. Het is een innerlijk verzet tegen de brute willekeur die ons overvalt. Het virus is uiteindelijk ook een vorm van toeval, en dat is lastiger te accepteren dan de kwade genius van Bill Gates met z’n computers. Daarbij, de wereld is ingewikkeld, dus de verklaring voor de crisis moet ook wel complex zijn. Maar in zichzelf komt het zoeken naar verklaring voort uit een verlangen naar duiding en overzicht.

Kritisch denken was altijd goed toch? We zien het als een deugd. Het is een doelstelling van hoger onderwijs. Geen slaafse navolging van marketing of revolutionaire slogans; zelfstandig leren denken. Je moet het niet overdrijven - maar wie bepaalt wat overdrijven is? Daarbij, we moeten het leven voor een groot deel ook maar zelf uitzoeken. Vroeger luisterden we naar de pastoor en klopten daar aan voor goede raad. Dat is allemaal gedelegeerd naar het individu. Hoe we geestelijk gezond blijven, hoe we lichamelijk gezond blijven, hoe we omgaan met stress, verlies en de zin van het leven: zelf onderzoeken. Gelukkig is er een bloeiende zelfhulpsector ontstaan. Aanvragen van een second opinion is al heel lang geaccepteerd, sterker nog, dat is de bedoeling in sommige medische situaties. Dus dat kweekt ook wel eigenzinnigheid.

Een minderheid van de mensen leest de wetenschappelijke bijlage van NRC of De Volkskrant. De meeste andere kranten besteden weinig diepgaande aandacht aan wetenschappelijk onderzoek. Voor velen blijft wetenschap zo ook een magisch hocus-pocus waar het gaat over volstrekt onbegrijpelijke zaken die dan toch het nieuws halen zoals CERN, CRISPR-Cas, zwaartekrachtgolven en deeltjes die op twee plaatsen tegelijk kunnen zijn. Ons satellietsysteem en de voortdurende lanceringen van ruimtemissies lijken veel begrijpelijker. Reizen naar Mars is geen tovenarij, dat is gewoon Elon Musk van de Tesla’s die dat bedenkt. Zo is het ook wel begrijpelijk dat mensen niet zelf bedenken dat het immuunsysteem geen directe invloed heeft op het reproductiesysteem, of niet direct het verschil zien tussen RNA en DNA.  Terwijl het natuurlijk wel weer knap is dat we allemaal van DNA gehoord hebben, en het graag zo willen houden als het is. De finesses van het RNA missen we net, die vakkennis was nog niet gepopulariseerd.

Wellicht is het ook wel zo dat een deel van de bevolking altijd een eigen koers vaart. Al lang bezien we de Nederlandse Biblebelt als een soort folklore, waar strenggelovigen in aparte kledij aparte scholen en kerken bezoeken en de Here boven wetenschap stellen door zich niet te laten vaccineren tegen polio, om eens iets te noemen. We lieten hen en zij lieten ons en ieder ging zijn eigen weg tot we elkaar met de pandemie voortdurend tegenkwamen op het kruispunt. Heel Gallië is bezet door de Romeinen, maar in kleine pockets van Gallische gemeenschappen blijft men vechten tegen de bezetting door het algemeen redelijk wereldbeeld. Het gevecht is niet nieuw, de aandacht ervoor wel.

Tot slot de vraag of er nu echt sprake is van een afname van het vertrouwen in specifiek de medische wetenschap. Dat veronderstelt dat het vertrouwen voorheen torenhoog was. We kennen het leuke woord ‘kwakzalver’, voor beuzelarij van eeuwen terug. Kwakzalvers zijn bijvoorbeeld afgebeeld op schilderijen van Jan Steen en Gerard Dou. De kwakzalver had wonderzalf die overal tegen hielp. We kijken er een beetje vertederd naar. Naast de kwakzalver had je ook de chirurgijn. Deze was apotheker, dokter, drogist, kapper en tandarts tegelijk. Aderlaten was populair.

Lang geleden - maar niettemin verwachten we ook nu nog veel van allerlei middeltjes, magische voorwerpen of magnetische sieraden. De grens tussen kwakzalverij en geneeskunde is niet altijd scherp te trekken. Homeopathie wordt soms bekritiseerd, maar kruiden met geneeskrachtige of gunstige werking komen we tegen in alle tijden en culturen. We horen over de commerciële zoektocht naar geneeskrachtige middelen in slangengif of Amazoneplanten. Ook op het gebied van methoden zien we soms innovatie. Wondbehandeling met maden wordt toegepast in de reguliere geneeskunde. Bij traumabehandeling (post-traumatische stress therapie) zijn inmiddels methoden geaccepteerd die voorheen als volstrekt zweverig werden weggezet. Behandelingen met MDMA zijn nog experimenteel, maar veelbelovend. Onze kennis schrijdt kortom voort, maar de weg is niet altijd recht. Dat maakt het wel lastig voor de ongebonden waarheidszoeker.

Peter de Baare is docent bij de bestuurskunde minor drugs en Amsterdam