BIONISCH OOG LAAT BLINDE WEER ZIEN
Belgische primeur voor dienst Oogheelkunde
Large heading
Begin 2018 kreeg een patiënte met een erfelijke oogziekte in het UZ Gent een implantaat op het netvlies. Een opmerkelijke Belgische primeur, die de dienst Oogheelkunde dankt aan zijn topexpertise in netvlieschirurgie, visuele revalidatie en erfelijke oogziekten.
De patiënte lijdt aan retinitis pigmentosa, een erfelijke aandoening die voorkomt bij 1 op de 3000 Belgen, en was al enkele jaren blind. Dr. Fanny Nerinckx (dienst Oogheelkunde), die de netvliesprothese implanteerde: ‘Bij retinitis pigmentosa worden de fotoreceptoren – de lichtgevoelige cellen in het netvlies – aangetast en sterven ze geleidelijk af. Het gezichtsvermogen gaat achteruit, met symptomen zoals nachtblindheid en kokerzicht, tot de patiënt uiteindelijk volledig blind wordt.’
Patronen interpreteren
Voor vergevorderde retinitis pigmentosa bestond geen behandeling, tot het Amerikaanse bedrijf Second Sight een ‘bionisch oog’ of netvliesprothese ontwikkelde. De huidige versie daarvan heet Argus II. Het systeem – dat een bril, een zakcomputer en een implantaat omvat – vervangt de functie van de beschadigde foto-receptoren, maar herstelt het normale zicht niet. De camera levert een beperkt gezichtsveld (20 graden) en de patiënten blijven aangewezen op hulpmiddelen zoals een stok of een blindengeleidehond. Dankzij Argus II kunnen ze na jaren blindheid wel weer licht lokaliseren, patronen en vormen waarnemen en bijvoorbeeld een silhouet zien, een witte beker op een donkere tafel grijpen of grote witte letters op een zwarte achtergrond lezen. Het systeem verhoogt duidelijk de levenskwaliteit en de zelfstandigheid van de patiënt. Bovendien heeft langetermijnonderzoek aangetoond dat het materiaal veilig is: tot nog toe moest geen enkele prothese weer worden verwijderd omdat het implantaat was aangetast. Dat is wel het geval voor andere systemen.
Hoe werkt Argus II? De patiënt draagt een bril met een minicamera in het midden van het montuur. De camera zendt beelden in zwart-wit via een kabeltje naar een kleine draagbare computer. Die computer vereenvoudigt de beelden in pixels met variërende lichtintensiteit en verwerkt ze tot een digitaal signaal. Dat signaal gaat draadloos naar de antenne in het implantaat. De elektronica in de prothese stuurt signalen naar een plaatje met 60 elektroden, die elektrische impulsen afgeven. Die impulsen omzeilen de beschadigde fotoreceptoren en activeren de nog intacte zenuwcellen in het netvlies. De prikkels gaan via de nervus opticus naar de hersenen.
ORTHOPTISTE ELLEN VAN DE GINSTE
Gouden combinatie
‘De patiënten interpreteren de visuele informatie en koppelen ze aan vormen en patronen die ze ooit hebben gezien toen ze nog niet blind waren’, zegt dr. Nerinckx. ‘Daarom wordt de netvliesprothese alleen gebruikt bij patiënten die ooit hebben kunnen zien.’ Om het implantaat aan te brengen is complexe microchirurgie nodig. Om de oogbol heen komt een bandje met een chip en een antenne, dat met een ‘tack’ aan de oogbol wordt bevestigd. Daarmee verbonden is een plaatje met de elektroden, dat op het netvlies wordt gepositioneerd. Dr. Nerinckx: ‘Dat plaatje heeft 60 elektroden. Meer elektroden zouden het implantaat en de gezonde cellen in het netvlies kunnen oververhitten. Het functionele zicht van de patiënt kan wel nog worden verbeterd door de software te optimaliseren, zodat de patiënt bijvoorbeeld kan in- en uitzoomen of het contrast van de beelden kan bijsturen.’
Wereldwijd werd de netvliesprothese al bij ruim 250 mensen ingeplant, voor het merendeel patiënten met retinitis pigmentosa – bij patiënten met maculadegeneratie bleek ze geen succes. Voor de eerste Belgische implantatie selecteerde het bedrijf Second Sight de dienst Oogheelkunde van het UZ Gent. Dat is te danken aan de gouden combinatie van topchirurgie, een excellent revalidatiecentrum en internationale expertise in erfelijke oogziekten. De netvliesprothese komt in het rijtje hooggespecialiseerde behandelingen die de dienst Oogheelkunde patiënten aanbiedt, naast onder meer gentherapie met aangepaste verkoudheidsvirussen en -antisense-nucleotiden.
De Belgische primeur past in een wetenschappelijke studie en werd gefinancierd door Second Sight. Het UZ Gent, de UGent en het bedrijf zullen de resultaten evalueren en bekijken hoe ook andere patiënten met erfelijke en achteruitgaande netvlies-aandoeningen toegang kunnen krijgen tot Argus II. Met het Riziv lopen momenteel gesprekken over een eventuele terugbetaling.
Intensieve revalidatie
Na de implantatie moeten de patiënten de visuele informatie die ze binnenkrijgen opnieuw leren interpreteren. Voor de revalidatie van de patiënte in het UZ Gent zorgt het Centrum voor visuele revalidatie en low vision. Dat ondersteunt elk jaar circa 600 ernstig slechtziende patiënten. Coördinator Ludwine Wouters: ‘De eerste patiënten die in Europa een Argus II-systeem kregen, werden behandeld in de befaamde Parijse oogkliniek Hôpital des Quinze-Vingts. Wij hebben dat ziekenhuis bezocht, om het Argus II-systeem grondig te leren kennen en om te bekijken hoe de revalidatie werd aangepakt. We kregen natuurlijk ook veel steun van het bedrijf Second Sight, dat de revalidatie coördineert: regelmatig rapporteren we over onze aanpak en onze resultaten.’
Bij de revalidatie van de patiënte in het UZ Gent zijn vier teamleden betrokken: twee ergotherapeuten gespecialiseerd in orthoptie, een ergotherapeute die patiënten traint in oriëntatie en mobiliteit en een psycholoog. De revalidatie begon twee weken na de operatie. Het programma omvat twee reeksen van telkens 10 sessies die 2 uur duren. De eerste reeks vond plaats in het UZ Gent zelf.
De ingreep – een complex staaltje microchirurgie – werd uitgevoerd door vitreoretinaal chirirug dr. Fanny Nerinckx.
Orthoptiste Ann Vandesteene: ‘Als eerste stap hebben we de patiënte grondig uitgelegd hoe het systeem werkt. Dat is ook nodig om al te hoge verwachtingen tegen te gaan. De camera zit in het midden van de bril en heeft een smal gezichtsveld – daarin moet de patiënte contrasten of lichtere vlakken leren opvangen en scannen. Daarna oefenen we met lichtflitsen van wisselende intensiteit en witte vormen op een zwarte leesstand. Op een simulatiecomputer kunnen wij zien en volgen wat de patiënte doet. Gaandeweg leert ze deuropeningen en ramen herkennen en driedimensionale objecten op een tafel grijpen. Via de camera krijgt ze 2D-beelden binnen. Door die van alle kanten goed te bekijken, leren haar hersenen om ze in 3D te -reconstrueren.’
Vertrouwensband
De tweede reeks revalidatiesessies vond bij de patiënte thuis plaats: de ergotherapeute ‘oriëntatie en mobiliteit’ traint de patiënte om de prothese te combineren met de vertrouwde witte stok of geleidehond. Orthoptiste Ellen Van de Ginste: ‘Met de Argus II leren bewegen in een ruimte is een grote uitdaging. Vormen op een statisch magneetbord herkennen, dat lukt op de duur wel, maar in een grote ruimte zie je heel veel onbekende elementen die je moet herkennen of wegfilteren. Gaandeweg bouwen we een hechte vertrouwensband met de patiënte op: je motiveert haar, vangt haar op als ze een dipje heeft of teleurgesteld raakt … We proberen altijd het onderste uit de kan te halen, zonder de patiënt te belasten.’
Dienst Oogheelkunde UZ Gent
C. Heymanslaan 10, 9000 Gent
T 09 332 23 06
Centrum voor visuele revalidatie en low vision
C. Heymanslaan 10, 9000 Gent
T 09 332 29 04
Recentste publicaties prof. dr. Martine Cools (Ghent University Academic Bibliography)